دده قورقود مثنوی له ری ( اکبرزاده کهنه شهرلی) - فصل دوازدهم
بسم الله الرحمن الرحیم
دده قورقود
مثنوی له ری
جیلد 1و2
(بیرینجی دفه تورک ادبیاتیندا مثنوی شکلینده یازلیب )
محمد اکبرزاده
( ناصح کهنه شهرلی )
انشارات مهر امیر المؤمنین ( ع )
فصل دوازدهم
اولوتانری نین آدی هابئله یادیله
دده قورقود مثنوی له ری ... اون سوز (بیرینجی جیلر )
اون سوز
(ایکینجی جیلده )
آللاهین کمک لیقیرلن دده قورقورد مثنوی له ری نین ایکینجی جیلدی همان اوولینجی جیلدیلن با هم آماده اولوب نیجه کی بیلیر سیز اوولینجی جیلده ده دده قورقورد کیتابینه بیر قیسا جا ایضاح ویریلیب و آزجا یعنی بیر قطره بویوک اولان اقیانوس دان گوتورله نن کیمین دده قورقورد کیتابینین باره سینده سوز آراشدیرلانیب امما دده قورقورد کیتابینه نیجه کی اوولینجی جیلده ده ده اشاره اولونوب هر نه قدر یازیلسا حقی ادا اولابیلمز چون بو کیتاب تورک ادبیاتیندا و مدنیت باخیشیندا بیر تای سیز و هابئله ده یرلی کیتاب دیرکی ایچینده دنیالار قدر مطلب – سوز – اویود یئرله شیب دئمه لی دده قورقورد کیتابی اون ایکی ناغیل دان تشکیل تاپیپ که هر ناغیل اوزونه بیر مستقل اولاراق هر ناغیل ده بیر یئنی و گوزل سوزله رینن تانیش اولوب و کیتابین گوجونو داها یاخشی متوجه اولوروق گئچن جیلد ده آلتی ناغیل دده قورقورد کتابیندان یازیلیب و بو جیلده ده قالان آلتی ناغیل گه تیرله نیب امما عزیز اوخوجولار گره ک دقت ایله سینلار کی من بیر یازیچی اولاراق اوجور کی گره ک دیر بو کیتابین عهده سینده گه له بیلمه میشم و گه له بیلمرم یعنی بیز گره گ قبول ایلییه ک کی دده قورقورد کیتابینین ، هر بیر کلمه سی یئرینده ایشله نیب و اوزونه گوره بیر بویوک هدفی واردیر و منیم تکین مبتدی یازیچی ده ن بوندان چوخ انتظار اولماق نظریمه گوره صلاح اولا بیلمه ز جسارت لن دئیه بوله ره م چه تین یازیچی اوزونه جسارت ویرراوزونو دده قوروقورد کیتابینه سوز یازماقدا اویغونلو حسابا گه تیرسین چون کیتاب بیر باشی آچیق خزینه دیر کی نه قدیر او خزینه ده ن استفاده ائده سن نه تنها آزالماز بلکه اوز اوزلوگونو استفاده ائده نه گوسته ریب و اونا آنلادارکی هه له هه له دیر اولمییاجاق یازیچی ایلییه بیله بو کیتابین حقین ادا ایله ییب و بو کیتابا لایق سوز بازمیش اولسون حقیقتاً سوزلرده بو کیتابین بویوک لیقیندان حذر ائده رک ییغیشماقا گه لمیر لر حال بوکی بعضی کیتاب لار وار و یا آچیق راق دییه ک چوخ کیتابلاردان مطالب گوتورله نسه مطالب کیتابدان قورتولوب یا آزالار امما بو دده قورقورد کیتابیندان نه قدر چوخ استفاده ائده ک متوجه اولوروق کی بی کیتابدان بیر شیء آزالماییب و تئزه مطالب ده اوخویا نا راستلانیر و آدام فقط بیر شی ئه حیییف له نیر کی کاش بو کیتابی یازان بللی اولاردی و بو کیتابی یازان او قدر بویوک بیر انسان دیر کی بو باشا چاتماز بیلگی بیله بیله آلچاق نفس لیقی باعث اولوب کی آدینی یازماییب و آرادان گیدیب و چوخلو چوخلو سوزلر که هر آدامین ذهنینه گه لیر هر حالدا بو کیتاب بیز تورک لره بیر بویوک قایناق اولاراق مباهات ائده رک اوز اوزلیگیمزی بو کیتابدا گوروب و اونا قوانیریک یاشاسین تورک ائل لری یاشاسین آدلی سانلی تای سیز آذربایجان
(اون ایکینجی ناغیل )
اولاش اوغلو سالور قازان خان
بیرگون «اولاش » اوغلو «سالور قازان » اوتورموشدور قوناق لارینه دئییب : چوله واراق آو آولییه ک ایگیدلر قبول ائله دیلر قازان خان – دوندارگوگ- قاراگونه – شیرشمس الدین – بیرک – یگنک – دلی دوندار – قارا بوداغ چوله چئخیبلر جاسوس لار کافیرین بویوکو «شوکلی ملکه » یه خبر وئیبلر کافیر چوخلو عسگر یولا سالیب گه لیب قازانین ائوین باسیب تالان ائدیبلر قیزلرین و قادینین توتوبلار اوغلو «اوروزو » آپاریبلار «قازان » ین اون مین قویونو واریدی اونلارا طرف گئدیبلر چوبانلار آنلاییبلار داش یئغیبلر چوخلو کافیری جهنمه واصل ایله ییبلر چوبانلار دان کی اوچ قارداشیدیر «قابان گوجی » و «دمیر گوجی » شهید اولوب «قاراجئق » قالیب قازان ائوه گه لنده موضونو بولوب کافیرله رین دالیسیجا گئدیب چوبان «قارجئق » دا اونون دالیجا گئدیب کافیرلر قیزلرده ن سوروشوبلار : «بورلا خاتون » «قازان» ین قادینی هانی ؟ هامیسی دئییب: منم ؛ کافرین بویوکی دئییب : قازان ین اوغلو «اورزو » و اولدوروب أتین پیشیریب بونلارا وئره ک هانسی یئمه سه «بورلاخاتون » دیر «اوروز » قیزلره دئییب هامیز منیم أتیمی یئیین تا «بورلاخاتون » آنام تانیمماسین آنامدا منیم أتیمده ن یئسین تا «قازان» ین ناموسی حفظ اولسون «اوروز »و کافیرلر آپاریبلر اولدورسونلر «قازان » چوبانیله کافیرلره حمله ائدیب صونرا قالین اوغوز بگ لری کومکه گه لیب «قازان » ین ، قارداشی «قاراگونه » یئتیشیب «دلی دوندار » گه لیب «قارابوداق » گه لیب - «شیر شمس الدین » گه لیب «بیرک » گه لیب «یگنک » گه لیب «اوروزقوجا » گه لیب «بیغی قانلی » «بوگودازا من » «قوجا اوغلی آلب ارن » گه لیبلر اون گون دویوش ائدیبلر اون ایکی مین کافیری جهنمه واصل ائده رک اوغوزلار بئش یوز شهید وئریبلر پیروز اولوبلار دده قورقورد گه لیب ساز چالیب اوغوز نامه یازیب
اولاش اوغلو سالور قازان خان
دده قورقورد یازیب اوغوز نامه ده ن
بال اوستونه یاخیب گوزل خامه ده ن
شیرین شیرین دوزوبدور اول سوزلرین
آق آقپاق ایله ییب تورکون اوزلرین
اوزو قوجا یازدیقلاری جاوان دیر
دنیا وارکن اونون سوزو قالان دیر
دده قورقورد یازیب اوغوز محال دا
«قازان خان ی یازیب اوردا نه حال دا؟
بیرگون مجلیس قورولموشدور باشا باش
یئمک یئماق شربت ایچماق دوداق یاش
«قازان » جانی بیرده ن به تر قیزیشدی
کئف پوزولوب دوداق لاری بوزوشدی
دئییب : چوخ یاتماقدان جانا گه لدیک بیز !
سیزالله تئز گه لین ائدین چارا سیز !
چوخ دورماقدان آیاق اوسته بئلی میز
قورویوبدور آخار چای لار سئلی میز
یوگوروب آولایاق آولاری بیرده ن
اوچور ده ک داغلاردان قوش لاری یئرده ن
«دلی دوندار » دئییب : اویغون دئدی نیز
صلاح اولسا هر نه ایش سیز ائدی نیز
«قاراگونه » اوغلو «قارابوداغ » دا
سویله ییب : یئر توتاق اوزاق بولاغ دا
«قازان » ین دایی سی «اوروز » قوجاخان
سسله ییب : یاتمازی مئشه ده آصلان
امما بوشلا مییه ک بو دودمانی
مصلحت صاحبی وئرسین فرمانی !
«قازان » دستور وئریب اوغلو «اوروز خان »
اوچ یوز ایگیدیله اولا نگهبان
صونرا دا آلیبدیر ایگیدلر یانا
آتلاری چاپدیریب چولده جولانا
چوخ یول گئدیب تاپیب صفالی بیر چول
پینارلار کناری یانیندا بیرگول
اوتوروبدور «قازان » چیچک لی چول ده
یاخالاییب اوزون ایگیدلر گول ده
قازان دستور دئریب هامی اوینایا
بیری یاللی گئدیر دوشور بیر یانا
چول ده ائدیر اوخان چوخلو چوخ صفا
کافیرلر ائدیرلر ائوینده جفا
بونلار چوله چئخیب گئده ن زاماندان
کافیرلر توکولوب ائو اولوب ویران
«شوکلی ملک » اولموش کافیرلره باش
قازان ین ائوینه یاغدیریب اول داش
قازان ین ائوینه چوخ تالان سالیب
قوی دئییم او کافیر نه له ری آلیب :
قیزیل ، ده وه ده وه قاپیدیریب کافیر
شهباز آتلاریندان چاپدیریب کافیر
چه کیمده چوخ یونگول قیمتده آغیر
اسیر توتوب ائوده ن بویوک یا صغیر
قیرخ اینجه بویلو قیز «قازان »قیزلارین
هم «بورلاخاتون » ی هم کنیزلارین
«قازان » ین بالاسی «اوروز » دا اسیر
قورخودان قادینلار – اوشاق لار اه سیر
کافیر ائلی تالان ائدیب چونوب دور
«قازان » ین تیکمه سین یئخیب دونوب دور
کافیرائلی بیری اوندا دئییبدیر :
«قازان » ین قویونو آغیل دولوب دیر
آلتی یوز کافیرلر آت چاپدیریبلار
آغیلین یولونو نشان آلیبلار
«قاراجیق » چوپان دا بونو بولوبدور
گوزونده ن یاتماقی داها سیلیبدیر
«قابان گوجو » ایله «دمیر » قارداشی
«قاراجیق » قارداشا اولوب یولداشی
داش لاری یئغیبلار اوچ تپه ائدیب
آلتی کوپکی وار دونقوزلار دیدیب
گوزله ییبلر چاتیب آلتی یوز آتلی
غیرت لیدیر بونلار قول لار قووتلی
«قاراجیق » چوپانین واردی بیر ساپان
اون ایکی باتمان داش بیر کره آتان
کافیر لر دئییبلر : آی چوپان اویان !
قویونو تیز گه تیر یا قانان بویان !
آغیلی آچیبن بیزی راحت ایت !
قویونو آپاراق ، استراحت ایت
چوپان قویوب داشی ساپان دا اتیب
نئچه کافیرله ری بیر بیره قاتیب
به تر دویوش دوشوب کوشن ایچینده
آلتی یوز کافیردی بو اوچو دینده
چوپان چوخلو – چوخلو داش لارتوکوبدور
کافیر لر یئخیلیب آتلار اورکوبدور
اوچ یوز کافیر اولوب قالانی قاچیب
چوپان قارداش لاری قانینه باتیب
چوپان قارداش لارین تاپشیریب حقه
آغلاییب سیزلاییب گورونمز حقه
ائشیده ک تا گوره ک «قازان » نه حالدا
یئغیبدیر خان لاری بو قیل و قال دا
سویله ییب : گورمیشم یوخودا بیر قوش
ألده أله گئچیب اولوبدور بایقوش
شاققیلیداییب بولود ائوی ووروبدور
أل قولتوقدا «اوروز » اوغلوم دوروبدور
اون بارماقیم باتیب الوان قانیما
یوخو ولوله لر سالیب جانیما
اونلار چونوبدولار یوردلارا طرف
یئتیشیب آنلاییب ، کافیر بی شرف-
-تالان ائدیب اونون ائوین کافیرلر
به تر پوزوبدولار کئفین گاویرلر
باشینا چالیبن ائوی دولانیب
آلتون – گوموش یوخدور قیزلار آولانیب
مینیب آتی گئدیب چوپان یانینه
گوروب ایکی چوپان باتیب قانینه
سوروب «قاراجیق » دان بوردا نه اولدو ؟
هاچان کافیر گه لیب یوردوما دولدو ؟
چوپان دئییب : «قازان » ! یوگوردی کافیر
أل لرده شمشیر لر بئل لرده شش پر
ویرمه دیم قویونو من او قوردلارا
قارداشلاریم اولدو شهید یوردلارا
ایندی واراق سنده ن با هم دشمنه
من سنه آرخایام سنده اول منه
سویله ییبدیر قازان : بو ایش محال دیر
کافیرلر بولوره م ایندی خوشحال دیر
یوگوره جام تکجه اوزوم دشمنه
دشمنی بیچیبن ساللام من چنه
دئییب نه قدر «قازان » قاییتماز چوپان
دئییب : منی ایله سن اوزه ن قربان
آغاجا باغلاییب «قازان » چوپانی
اوزاقلاشیب تا کی اولکه اوبانی
چوپان بیر زور ووروب آغاج چئخیبدیر
آغاجی غضب لی یئره یئخیبدیر
قاچار کن یئتیشیب قازان خانینه
قازان غضب له نیب اوز چوپانینه
دئییب : قایید چوپان الله اوچون سن !
تا گوروم نه ایشلر گوره جاغام من !
چوپان دئییب : منده ویردیم جوت قارداش
گره ک دیر یاغدیرام دشمنه من داش
بولورسن کی اسیر گئدیب « خاتون بگ »
منی قبول ایله قاپیندا بیر سگ
خوشی گه لیب «قازان » با هم واریبلار
اوزاق یولا چاپار آتلار قاویبلار
گئده گئده قازان گوروب بیر پینار
یانیندا قوزانیب اوجا بیر چینار
آلوب سازین سوزین دئییر چیناره :
قربان اولوم سوسن تکین غمخواره !
چینار ! گئچیب بوردان پوزقون قیزلاریم ؟
غملرینده ن یئره گلمز دیزلاریم
نه دئدی آتادان ؟ نه دئدی ائلده ن ؟
کیم ووروردی قمچی او اینچه بئلده ن ؟
قازان دییه دییه سوزون آغلاییب
نعره چه کیب به تر باغرین داغلاییب
یئنه ده ایزله ییب کافیرلر یوردون
یولداگوروب گویچک ایزین « بوزقوردون »
باسیبدیر سینه یه یئنه سازی او
نئچه تعریب ائدیر قیشی یازی او
سویله ییب : « بوزقوردوم » سنه من قربان !
یول گوسته ره ن حیوان قالمیشام حیران !
آچیق – آچیق آچیب گوزون باخاندا
اوغوزون ائیلینه غم لر یاخاندا
نه گوردون دیدرگین دوشن ائلیمده ن ؟
ائویمی تالاییب ووروب بئلیمده ن .
قول - قولا باغلانان ایگیدلی اوغلوم
ایلقاردان دونمه ین اومودلی اوغلوم
نه دئییب هئچ سنه ؟ نه سوردون اوندان ؟
زنجیرلر ساللانمیش اونون بوینوندان ؟
« قورد » دوشوب قاباقا گورسه دیب یولو
داغ اوستی گورسه نیب کافیرلر دولو
«شوکلی کافیر» ایندی أنیب دیر آتدان
لباس لارین آچیب قاتی قاتیندان
چولون اورتاسینده صفالی کولگه
«شوکلی » دئییب : آنین سیز بورا اولکه !
مجلیس لر قورولوب باده ایچیبلر
پیچاق لار اوراق تک میوه بیچیبلر
سویله دی : گه تیرین « بولار خاتون » ی !
«قازان » ین قادینین سرای آلتونی !
گئدیب مأمور دئییب :گه ل «بورلا خاتون » !
کافیر خانی سنه اولوبدور مفتون
قیرخ قیز باهم دئییب : بورلا منم من !
سئچه بیلمز سینیز هانسی میزیک سن !
مأمور گئری چونوب دئییب نه اولدو
«شوکلی » غضب ایچره داها بوغولدو
دئییب «اوروز »أتین پیشیرماق گره ک
قیزلارا لازم دیر اوت أت ده ن یئمک
هانسی یییه بولون ده گیل «خاتون » او
یئمیین اولاری گوزل «خاتون » او
ائشیدیب بو سوزو او بورلا خاتون
دئییب : اوغول «اوروز » من سنه مجنون !
اگر یئمه سه می من سنین أتین
ناموس ألده ن گئدیب ایش اولار چتین
حلال ایله اوغول ! من سنه قربان !
معلول مشکل ده سن گوزله رین حیران !
«اوروز » دا سویله ییب : قربانام آنا
ناموس ساخلا بیزه چاتاجاق آتا !
منیم أتیم پیشیب کباب اولاندا
تیکه تیکه اولوب سیخه دولاندا
هر قیز یئسین أت ده ن سن ده یئه آنا !
آتام گه لر سالار بونلاری جانا
یالنیز دیلیک لی یام ! تانیشلیق ویرمه !
منی که سن زامان چه ک گوزه سورمه !
آنا قربان اولوم اولماز هیچ نه جان !
ساخلا ناموسی سن من سنه قربان !
امما بو حین ده داغ اوسته ن «قازان »
الله اکبر دئییب : چه کیبدیر اذان
یولداشی چوپان دا دولدوروب ساپان
دشمنه ووربولار ضربه لی جانان
چوپان بیر طرف ده ن ، قازان بیر یاندان
کئچیبلر اوزلری اول شیرین جان دان
کافیر لر ایسته ییر قارشی دایانسین
اویاقلار قوزانیب یاتان اویانسین
چوپان هئی ووروبدور بویوک داش لاردان
قازان بیچیب هر ده ن نئچه باش لاردان
اوزاق دان گوروبلر بیر توز گوروشدو
هاممی گوزلر چونوب اورا اوپوشدو
بو توز سالان اولار «قاراگونه » بگ
چاپار یئتیب دئییب : ای کافیر سگ !
قلینجی لوت له ییب قالخانین ووروب
اوزه نگی اوستونده اوجادا دوروب
باسیب گئدیب آتی کافیری ووروب
باخیب قارداشینه «اوروز » و سوروب
«قازان » دئییب : قارداش حالیم یامان دیر !
قویما اوغلوم اَوله تازه جاوان دیر !
قاراگونه دئییب : قارداش باغیشلا!
ائشیده رکن گه لدیم منی آلقیشلا !
بوگون ووراجام کافیره دشنه !
سوعوضی گئدسین قانلاری دشته !
گورزومو گوتورمه ز یوز آلتمیش نفر
آتدیقیم اوخلاردا گئدمه ز هیچ هدر
بیرده ن دوشوب به تر قیل و قالیده ن
هامی سورور نولوب بویله حالیده ن ؟
«دلی دوندار » چاپار اوزون یئتیردی
اونو گوروب کافیر اوزون ایتیردی
«دلی دوندار » سورور آتین هارایه
کافیر لر باشلاری دوشوب اورایه
شمشیری نین نورو قوزانیز گویه
اورتادان کافیرلر توکولور یئره
«قارا بوداق » گه لیب سسله نیب عمی !
گه لسین کوکسوم اوسته چکدیقین غمی
منی حلال ائیله ، ایندی یئتیشدیم
بو دعوا سوزونو تئززه ائشیدیم !
آتام «قاراگونه » اوزوم پهلوان
یئتیشدیم دادیوا قوجامان آصلان !
صونرادا گه لیبدیر او «شیر شمس الدین »
کافیرلره دشمن او حامی دین
«شمس الدین » سسله نیب : بگیم ، قازان خان !
گه لمیشم ایله یم جان سنه قربان !
باغیشلا سن منی خبر سیز اولدوم !
ائشیده ن واقتدا سیلاحا دولدوم !
اگر اولسم ! یازین اوغوز بگ لرده !
ایگید اولان آصلان مئشه تک لرده ن !
قوروسون لار اوکسوز قالان اوشاقی !
تا گولسونو اونون غنچه دوداقی !
اودا حمله ائدیب کافیر اولدوروب
کافیر لر جنده کین یئره دولدوروب
«بیرک » یئتیب آغلار دئییب : آمان دیر !
قازان خانا منیم جانیم قربان دیر !
«بیرک » آتین سوروب داغین دوشونه
اوردان هجوم ائدیب کافیر قوشونه
صونرا دا گه لیبدیر «قاضلیق »ین اوغلو
ایگیدلر ایچینده لایق ین اوغلو
چاپدیریبدیر آتین دشمنی قاویب
ایگیدلر سوموکون یوموروقدا آویب
«اوروز قوجا » گه لیب آغلار گوزیله
دوداقلار چاتلاییب دولو سوزیله
اودا ووروب اوزون کافیر اوستونه
کئچیب چوخلو کافیر اونون دستینه
«آلب ارن » گه لیبدیر چاپدیریب آتین
کفرین بایداق لارین آلیب تیز ساتین
یوگوروب آلیبدیر دیدرگین ائوی
ده فه لر سیندیریب طلسم لی دیوی
«اوروز » آزاد اولوب شمشیری آلوب
تامام اسیرلرین زنجیرین سالوب
کفرین لشکرینده اون ایکی مین جان
جنده ک لری یئرده توکولوبدور قان
بئش یوز اوغوز اولوب او گون ده شهید
شهید دیری اولار بویوروب وحید
کافیرلر اولوبن قالان قاچیبدیر
«قازان » قاچانلارا بیر یول آچیبدیر
آمان وئریب آمان دئییب دونه نه
یول آچیبدیر قاچیب گئری چونه نه
دده قورقورد گه لیب طوی توتوبدور
«قازان » بگ یئنه ده کافیر اوتوبدور
دده قورقورد دئییب : ائشیدین منده ن !
الله آچار مادام اسلامی چنده ن
کافیر لر اولاجاق همیشه خَجَل
جان لاری آلاجاق بیر گون بو اجل
یازی نین باشا چاتماسی تانری یه باغلیدیر یاشاسین ترک ائل لری یاشاسین آذربایجان
اوتوزبیرینجی گون شهریور آیی شمسی ایلی 31/6/1386
بدینوسیله از زحمات و بزرگواری های دوست عزیزم جناب آقای استاد علی علیزاده متخلص به امید سلماسی شاعر و نویسنده بزرگ آذربایجان و سردبیر روزنامه وزین آبشار قرآنی و سردبیر چندین نشریه در سه دهه گذشته بخاطر الطاف بی پایانش قدردانی نموده و از خداوند منان برای ایشان و خانواده اش سربلندی و عمر با عزت مسئلت دارم .
ضمنا بر خود وظیفه می دانم از استاد و سرور و دوست بسیار گرامی ام جناب آقای حاج حسین رضائیان مرجانی و فرزند برومند ایشان مهندس سعید رضائیان مرجانی بخاطر آماده کردن و ثبت نوشتار حاضر در نهایت قدر دانی نموده و مراتب امتنان را از ایشان اعلام می دارم.
محمد اکبرزاده ( ناصح کهنه شهرلی )
معنی لغات
جیلد (1)
مدنیت : فرهنگ اوغروندا : در راهش
هابئله : همچنین امکداش : رفیق نان و نمک
ده یرلی : مثال زدنی جوموردولوق : جوانمردی
قایناق : موخذ – منبع اویود : نصیحت
اورنگ : سرمشق سای سیز : بیشمار
کوچرماق : از الفبایی به الفبایی دیگر تبدیل شدن باشاییش : زندگی
بوی : قصه مبتدی : تازه کار
سوی : شعر چوخراق : بیشتر
ارنلیگ : مردانگی سای : شماره
اوزان : عاشق ( زننده ساز ) آرشین : مقیاس طول
باشاراجاق : با تدبیر باتمان : مقیاس وزن
داهی : زرنگ دودک : نی لبک
دوزراق : کاملاً صحیح شورلادی : فوران کرد
تای سیز : بی نظیر گئری : عقب
قارشی : روبرو دویوش : جنگ
یابانجی : بیگانه سئومک : دوست داشتن
پارلاق : نورانی أرن : پهلوان
یاروق : نور دوستاق : زندان
مباهات : فخر سونگو : دشنه
آچیخلاشماق : باز شدن مسائل پاشا : شاه
آیدینلاشماق : نمایان شدن چلنگ : تاج
چالقی : آلت موسیقی قورقو : مجلس
قوپوز : ساز سه تاری مضراب چی : نوازنده
سربست سوی : شعر آزاد مژمئیی : سینی از زبان روس آمده
واضح راق : خیلی واضح توره ین : بوجود آمده بزرگ شده
پورت له ییب : سرخ شده است قابیل : پسر حضرت ادم که
اورتوک : روبند هابیل را کشت
اذین : رخصت – اجازه هابیل : پسر حضرت ادم که کشته شد
دنیز : دریا یورقون : خسته
امدیگیم سودوم : شیری که خورده ام تاولانماق : معلق ماندن
گاویر : کافر یئنی : تازه
بوی : قد سئچیلمیش : برگزیده
آزیبدیر : گمراه شده است آلقیش : احسن
بول لانیز : دور خودش میچرخد یاغی : دشمن
میدانی بیشماق : جولان دادن ایلخی چی : گله بان
آلنی : پیشانی هنده ور : بزرگ
سه رن : پهن کننده خاببادان : ناگهان
یئغماق : جمع کردن یالقیز : تنها
باغیرماق : فریاد زدن یورقا : در حال فرار
جئغیر : زمین سنگلاخ چاپار : تند راندن
لاچین : پرنده باز ارکئگ : مرد
اینجه : نازک قادین : زن
این : لانه مرغ دیزلیق : زانوبند
دینله مک : شنیدن قئنیم : بلا
ماهنی : آهنگ اوده میر : کفایت نمی کند
مئرلاماق : صدای سگ دیلک : آرزو
بوخون : یال و کوپال یالنیز : تنها
اورمان : بیشه زار – جنگل ایلقار : عهد – پیمان
یای : کمان – تابستان سئودا : عشق – خواسته
چاشماق : اشتباه کردن تیزراق : خیلی زود
بوزقورد : گرگ سفید ( در باور ترکها گرگ قوچاق : پهلوان
سفید راهنمای قوم ترک می باشد ) پوزولماق : از هم پاشیده شدن
کره : دفعه اوزولماق : پاره شدن – ناراحت شدن
سون سیز : بی پایان سولماق : پرپرشدن
ایل لر بویو : در طول سالیان ساوماق : تمام کردن
گوونماق : افتخار کردن بیئمان : پیرزن رمال و
قونماق : فخر فروختن آدم های بی ایمان
سونونده : در آخر له شدن : از جسد له ش = جسد
شنلیگ : شادی یاللی : نوعی رقص محلی
دالغا : موج دریا ( که در زبان ترکی له په گووگ : نوعی رقص محلی
به معنی موج خیلی کوتاه شه په قافلان : پلنگ
موج ملایم دالغا- موج بلند ) چیلپاق : حیوان بدون یراق
گئری : عقب یانلیش : ناصحیح
آتیشماق : دعوا کردن بیردان : فاصله زمانی نصف روز
زیروه : بلندی فعل و ورماق : سیاست کاری
کوکس : سینه وارماق : حمله کردن
جیلد 2
لغات بامسی بیرک
بامسی بیرک ناغیل ین معنا لاری
یای : کمان – تابستان – ابرو
قارغاییبدیر : غضب کرده است اصطلاحاً در زبان ترکی کسانی که بیشتر دچار مشکل می شوند می گویند خداوند به او غضب کرده است .
بوی آتماق : قد کشیدن – بزرگ شدن
یاریشماق یاریشدیرماق : شرط ها را به جا آوردن – به عهد خود وفا کردن
توخداماق : التیام یافتن – به مالی صاحب شدن
قوپوز : اولین ساز ترک ها که 3 تار داشت
اوزان : عاشیق – نوازنده ساز
یاز : بهار – بنویس
هوکوت وورماق : گریه کردن – زاری نمودن – بی قرار کردن
شنلیگ : شادی – جشن – سرور
ایز : اثر
سوندوق : هدیه – فدا کردن
تانیق : شاهد – گواه
آق بیرچک : زن سفید موی و مسن
اینقه : صدای بچه
یاماجلی : شیب تند
جئغیر : جاده سنگلاخ – ناهموار
یالتاق : لوث – ننر
دوستاق : زندان
آلتون : طلا – زر
تیکیلمه : ساختمان – دوخته شده
ساویش ماق : گذشتن – طی کردن
قانماق : فهمیدن – درک کردن
دستار : سفره
داشلاماق :سنگ زدن – به سنگ بستن
داشیرماق : کوچ کردن – رحلت – انتقال
آق ساققال : ریش سفید
لغات اوروزون دوستاق اولماسی
خالچا : فرش دستباف
کوته لمه ک : کند شدن – از تیزی افتادن – زنگ زدن
هورمه ساچلی : زلف شانه کرده
قات : طبقه – مرتبه
بایداق : پرچم
تئمل : پایه – ستون
اویغو : فکر
دویغو : احساس
أره ن : پهلوان
اینجه بوغاز: گردن نازک و زیبا
مخنث : رقیب – دشمن دینی و گاهاً دشمن عشقی نیز گفته شده
دومماق : در جا خشک شدن – ناراحت شدن
قشقیرماق : فریاد
اوبا : ملک – سرزمین
اوزنگی : رکاب حیوان سواری
آقجا : واحد پول قدیم
بیاض : سفید
اولکه ماق : رم کردن حیوان
سایاق : مثل – مانند
سانکی : مثل اینکه
اوکسوز : یتیم
پوسقو چولوق : نگهبانی – محافظت – از خطر محفوظ داشتن – نگهداری
اویود : نصیحت – اوگود
اوستون : بلند – بالا – برتر – اصلح
نادینج : احمق – نادان –بی فهم
دیش قیجاتماق : دندان نشان دادن – منظور بعضی از حیوانات جهت ترساندن حیوانات دیگر و یا انسان دندانهایشان را نشان می دهد
لغات قان تورالی
یامانلیق : حال و روز بد – اوضاع پریشان
ایلقار : عهد – پیمان
بهادر : پهلوان – یکه بزن
قیزمیزی شال : لباس زنانه سرخ – هدیه بزرگان به کوچکترها – لباس عروسی
بولماق : یافتن – گشتن – تقسیم کردن
قاغان : عصبانی – تند و تیز
قوغان آصلان : شیر سرکش و عصبانی
بوغا : اوکوز – گاو
بوغرا :ده وه – شتر
اوخوسانجماق : تیر را به بدن حیوان زدن
بگنماق : پسندیدن
بگ دونو : لباس دامادی
سفر لباسی : لباس مسافرت
دمیر قبا : لباس بلند آهنی جنگی
لغات بوغاج خان
ایتی : برنده – با عجله – تند – زود – سگ را
آیاق آلتی : زیر پا
نهره : ظرف سفالی بزرگ
آیغیر : اسب سرکش
قئمیز : شیر اول زائو
بختی سولموش : بخت برگشته – بختش پژمرده شده
اسگیک : کمتر – کوچکتر
سون سوز : بی پایان – در اصطلاح ترک ها به افراد بی اولاد هم سون سوز گفته می شود
سوچ : گناه – جرم – بزه
جیریخ : پاره – از هم دریده
بئشیک : مهد – گهواره کودک
قاچ : فرار کن – بدو – چند – چه میزان – اندازه
بیچماق : دوختن – با چاقو خرد کردن – اندازه گرفتن – کشتن
شمشیری لوت له مه : شمشیر را برهنه کردن – منظور از نیام کشیدن شمشیر
لغات اولاش اوغلو سالور قازان خان
کوره ک : پشت انسان – ضمنا وسیله پاروی برف – قدرت
داغ چیچکی : گل کوه – اکنون هم به عنوان گیاه دارویی کاربرد دارد
سیغین : کوچک – به بچه حیوانات اهلی رام شده می گویند
ساپان : وسیله ای چوپان ها با آن سنگ می اندازند
کوکینده ن : از پایه اش- از ریشه اش
کوک: ریشه – رکن – اساس – نسل – جوهر
آق : سفید
آقباق : سفید تر – براق
پوزماق : بهم زدن – از همدیگر جدا کردن
اوتراق : در جایی اقامتگاه موقت گزیدن
یاللی : نوعی رقص محلی
قطار قطار : پشت سر هم – متوالی
پینار : چشمه
قمچی : شلاق
آوماق : خردخرد کردن
جنده ک : جنازه – جسد
چن : ناراحتی
